Οι πολυκατοικίες του Gaudi

Α

ν ρωτήσεις έναν αρχιτέκτονα για τον Γκαουντί, το πιθανότερο είναι να σου μιλήσει με δέος. Το θυμάμαι από την παιδική μου φίλη, όταν σπούδαζε αρχιτεκτονική και άκουγα για την ικανότητα εκείνου του ανθρώπου να εμπνέεται και να δημιουργεί κόσμους.

Αν πάλι ρωτήσεις έναν πολιτικό μηχανικό, θα αναγνωρίσει τους τεχνικούς τρόπους που έβρισκε ο Γκαουντί για να στηρίζει τα όνειρα του, αλλά θα σου πει ότι τα έργα πρέπει να είναι πρακτικά με αρχή, μέση και τέλος. Ο μπαμπάς μου που ήταν στο Πολυτεχνείο τη δεκαετία του 80, μου είχε πει πως στο μάθημα τον είχαν αναφέρει ως “Ένας τύπος στη Βαρκελώνη που έκανε κάτι περίεργα”.

Και ο ίδιος ο καθηγητής του Γκαουντί στην Αρχιτεκτονική είχε ήδη πει για αυτόν:

Έχουμε δίπλα μας μια ιδιοφυΐα ή έναν παρανοϊκό.

Μεγάλο θέμα, πού ακριβώς η ιδιοφυΐα αγγίζει την παράνοια και πώς ορίζεται το κανονικό από το διαφορετικό.

Αν θέλεις, μπορείς να ακούσεις τη συνέχεια ή να με ακολουθήσεις στο Spotify. O χρόνος αφήγησης είναι 17 λεπτά και 30 δευτερόλεπτα.

Αλλιώς συνεχίζεις την ανάγνωση…

Unesco

Αν και η Unesco δεν έχει επίσημη κατηγορία για δημιουργούς, αλλά για μνημεία, έχει δημιουργήσει λίστα με τα έργα του Gaudi-Works of Gaudi. Τέτοιες λίστες έχει για ελάχιστους αρχιτέκτονες όπως ο Le Corbusier και ο Frank Loyd Wright που έχει φτιάξει αυτό το υπέροχο κτίριο στη Νέα Υόρκη, το Guggenheim.

O Gaudi στη Βαρκελώνη

Αν ένα κτίριο του Γκαουντί είχα από μικρή στη λίστα μου, αυτή ήταν η πολυκατοικία του με το όνομα Casa Mila γνωστή και με το παρατσούκλι La Pedrera. Η άλλη του πολυκατοικία η Casa Batllo αν και πάντα μου φαινόταν λίγο υπερβολική από έξω, τελικά με κέρδισε από μέσα.

Εκτός από αυτές τις δύο, ο Γκαουντί έχει φτιάξει και άλλα κτίρια στη Βαρκελώνη.

◈ Casa Vicens, 1878 – 1885: Το πρώτο έργο του Γκαουντί. Όπως σε όλα του τα δημιουργήματα, ο αρχιτέκτονας ενσωματώνει στο σπίτι την ιδιοσυγκρασία του ιδιοκτήτη. O Vicens είχε βιοτεχνία με διακοσμητικά πλακάκια και βλέποντας το κτίριο, το καταλαβαίνεις αμέσως. Μπορείς να το επισκεφθείς, κλείνοντας εισιτήριo.

◈ Palau Güell, 1886 – 1890: Δηλαδή το παλάτι του Güell. Του πλούσιου βιομηχάνου που έγινε προστάτης και υποστηρικτής του Gaudi. Επιβλητικό και πολυτελές, αλλά εκλεπτυσμένο και καινοτόμο. Για αυτό άλλωστε ο Güell, εκτός από την κατοικία του, ανέθεσε στον Gaudi και το όραμα του. Μια κοινότητα-πρότυπο που θα αποτελούνταν από 60 κατοικίες και θα συνδύαζε φύση, σπίτια και τέχνη. Αν και εκείνο το έργο δεν πέτυχε εμπορικά, εμάς μας έμεινε το το Parc Güell. Το παλάτι του Γκουέλ, μπορείς να το επισκεφθείς.

◈ Casa Calvet, 1898 – 1900: Το λιγότερο φανταχτερό του έργο. Στην πρόσοψη έχει κολώνες που  μοιάζουν με καρούλια κλωστής, ταιριαστό με το επάγγελμα του ιδιοκτήτη που ήταν βιομήχανος υφασμάτων. Τα αγιογραφικά στοιχεία του κτιρίου παραπέμπουν στο μικρό όνομα του Calvet (Pere) και τον τόπο καταγωγής του. Το κτίριο είναι ιδιωτικό και δεν γίνονται επισκέψεις. Έχει όμως καφετέρια στον πρώτο όροφο και εστιατόριο στην είσοδο.

Η Casa Mila με το παρατσούκλι La Pedrera: 1906-1912

O Mila ήταν ένας πλούσιος επιχειρηματίας. Όπως σε όλα του τα έργα ο Gaudi, έτσι και εδώ, ήθελε κάτι που να ταιριάζει στον ιδιοκτήτη. Για αυτήν την πολυκατοικία αποφάσισε κάτι μοντέρνο, καινοτόμο και επιβλητικό, όπως ίσως συνήθως είναι ή θέλουν να είναι οι πολλοί επιτυχημένοι.

Κάθισα έξω από το κτίριο και το κοίταξα από κάτω προς τα πάνω. Ευτυχώς μόλις άνοιγε και δεν είχε μαζευτεί κόσμος ακόμη. Όλες τις άλλες ώρες της ημέρας το πεζοδρόμιο της Passage de Gracia γεμίζει.

Στέκεσαι λοιπόν και είναι η στιγμή που λες στον εαυτό σου. Τώρα αλήθεια το βλέπω από κοντά?

Μεγάλο πράγμα αυτό το κτίριο! Καμπύλες, τραχιά μπεζ πέτρα και πολύς όγκος, μεγαλύτερος από ότι περίμενα. Για αυτό άλλωστε του έδωσαν το παρατσούκλι La Pedrera που σημαίνει λατομείο.

Όλο αυτό θα μπορούσε να σε πλακώνει, αλλά δεν σε πλακώνει. Είναι σαν να ξεδιπλώνεται. Μέσα στο κτίριο θα βρεις γύψινες μικρογραφίες, για να μπορέσεις να το μελετήσεις ολόκληρο.

Στην πολυκατοικία των αρχών του 20ου αιώνα, μπαίνεις από μια δαντελένια σιδερένια πόρτα που θυμίζει πεταλούδα και βγαίνεις στο αίθριο. Σε αυτόν τον χώρο κάποτε έμπαιναν άμαξες για να αφήσουν τους ενοίκους στην πόρτα τους.

Θυμίζει λίγο αίθριο πολυκατοικίας, αλλά εκτός από πιο μεγάλο, είναι και κάπως αλλιώτικο, κάπως …ρευστό.

Μέσα, δεν ξέρεις ποια λεπτομέρεια να πρωτοπαρατηρήσεις. Πατούρες στα παράθυρα που ταιριάζουν με τα εξωτερικά κάγκελα, ταβάνια με υφή, διαμορφωμένα πόμολα για να ταιριάζουν στο πιάσιμο του χεριού, ξύλινα πατώματα σε τεχνικές που δεν βρίσκεις πια και έπιπλα σχεδιασμένα από τον ίδιο τον Γκαουντί. Να όπως αυτές οι καρέκλες της φωτογραφίας που όμως εγώ τις λέω καρέκλες για μαλωμένους.

Από το παράθυρο ανάμεσα από τζάμια και σχέδια, κοιτάς κάτω τον δρόμο Passage de Gracia και τα τριγύρω κτίρια που είναι επίσης πολύ όμορφα, αλλά τα τρώει η σύγκριση.

Οι γωνίες του κτιρίου δεν είναι πραγματικά γωνίες, γιατί όλα καμπυλώνουν. Η Pedrera μοιάζει με ένα κανονικό σπίτι, με την κουζίνα του και τα δωμάτια του, αλλά δεν είναι.

Είναι ένα στρογγυλεμένο σπίτι. Και από την ταράτσα του βλέπεις και τη Sagrada.

Πώς να ήταν άραγε αν έμενες εδώ?

Αυτό μπορεί να μας το πει η Ana Viladomiu, η ένοικος του 4ου ορόφου.

Ο Pere Mila ήταν ο ιδιοκτήτης του Monumental, εκείνου του  μεγάλου στρογγυλού κτιρίου στη Βαρκελώνη που κάποτε έκαναν ταυρομαχίες και σήμερα είναι συναυλιακός χώρος.

Ήταν ένας πλούσιος, μπον βιβέρ, επενδυτής ακινήτων και ήθελε μια εντυπωσιακή κατοικία. Θα έμενε στον πρώτο όροφο και τα υπόλοιπα θα τα νοίκιαζε. Τότε το καλό σπίτι της πολυκατοικίας ήταν ο πρώτος όροφος. Ευκολότερη πρόσβαση, πιο κοντά στον δρόμο και πιο προστατευμένο από τον καιρό. Πώς αλλάζουν τα πράγματα, σήμερα που υπάρχουν ασανσέρ, σίγουρα ο Mila θα προτιμούσε το ρετιρέ με την ταράτσα και τους πολεμιστές.

Η Άννα πάλι είναι συγγραφέας και κατοικεί στην La Pedrera εδώ και 38 χρόνια. Αν και ο λογαριασμός της στο Instagram δεν είναι στα αγγλικά, ακολουθώντας την, χαζεύεις πολύ όμορφες φωτογραφίες. Όπως όλοι μπορεί να ανεβάσουμε μια βραδινή λήψη, μια λεπτομέρεια του δικού μας σπιτιού, έτσι και εκείνη. Μόνο που εκείνης το σπίτι είναι η La Pedrera, σε πραγματική χρήση.

Αν και συνηθίζουν να την λένε “η τελευταία κάτοικος”, η ίδια λέει στο στο site της, ότι από το 2024 έχει γειτόνισσα, αλλά της έχει μείνει ο τίτλος. Ίσως γιατί ονόμασε το μυθιστόρημα της “Η τελευταία κάτοικος”.

Εκεί περιγράφει:

At night I love to walk down it and spend time looking through the windows, either at the terrace or the stars and the moon. It gives me a feeling of unreality, like being in a castle or in a beautiful fairytale.

Ένας κάτοικος, τις ωραίες βραδιές θα ανέβαινε τις σκάλες κοιτώντας το αίθριο από τα παράθυρα, θα περνούσε από τη σοφίτα, με τον διάδρομο σαν σκελετό φάλαινας για να βγει ανάμεσα στους πολεμιστές, φύλακες τους σπιτιού.

Και εκεί, θα έβρισκε τους τουρίστες που είχαν κλείσει βραδινό τουρ.

Ελπίζω μόνο οι φύλακες να μην ζωντανεύουν τις νύχτες με φεγγάρι και να μην σφυρίζει ο αέρας περνώντας από τον εξαερισμό της σοφίτας.

Γιατί τα κτίρια του Γκαουντί δεν ήταν μόνο εντυπωσιακά και περίπλοκα, αλλά λειτουργικά και βιοκλιματικά επίσης.

Όλα τα είχε σκεφτεί ο άτιμος!

Casa Batllo: 1904 – 1906

Ο Batllo, άλλος ένας εκκεντρικός και φιλόδοξος επιχειρηματίας, πριν χτιστεί η Casa Mila, είχε αγοράσει στην απέναντι γωνία της Passage de Gracia, ένα παλιό σπίτι και ήθελε να το ανακαινίσει.

Σήμερα τις δύο πολυκατοικίες θα τις βρεις αντικριστά. Δίπλα στην Casa Batllo υπάρχει ένα ακόμη εντυπωσιακό κτίριο, που όμως δεν είναι του Gaudi. Πρόκειται για την Casa Amatler, του αρχιτέκτονα Cadafalch, ένα σπίτι που χτίστηκε το 1900 για έναν ζαχαροπλάστη. Αξίζει και αυτό την προσοχή σου.

Πριν την επίσκεψή μου η Batllo δεν ήταν η αγαπημένη μου. Η παιδικότητα που έβγαζε δεν μου άρεσε. Προτιμούσα τις λιτές μπεζ γραμμές της Pedrera.

Η πρόσοψη της σαν από δέρμα δράκου, τα μπαλκόνια μάσκες ή κρανία (όπως τα βλέπει ο καθένας), η ταράτσα με τη μάχη του Saint Jordi με τον δράκο και όλα αυτά ντυμένα με χρωματιστά ψηφιδωτά, ήταν πολλά για εμένα.

Μπαίνοντας όμως μέσα τη λάτρεψα, ίσως και πιο πολύ από την άλλη.
Γιατί ήταν σαν να είσαι σε ένα πολυτελές καράβι στη θάλασσα. Και λατρεύω και τα καράβια και τη θάλασσα.

Πλακάκια, κοχλίες και σκάλες ραχοκοκαλιά.
Τα ταβάνια με υφή και χρυσές λεπτομέρειες.

Το κλιμακοστάσιο με μια τζαμαρία να θυμίζει τα νερά της Μεσογείου.
Τα τζάμια θολά, δημιουργούσαν μια ονειρική εικόνα, τα πόμολα είχαν απαλό αγκάλιασμα και όσο ανέβαινες, τα παράθυρα μίκραιναν και σκούραιναν οι τόνοι.

Γιατί ο Γκαουντί είχε υπολογίσει ότι τα χαμηλά πατώματα είναι πιο σκοτεινά, άρα χρειάζονται περισσότερο φως, δηλαδή μεγαλύτερα παράθυρα και πιο ανοιχτά χρώματα.

Βγαίνοντας πια στην ταράτσα δεν με ενόχλησε τίποτα από όλα αυτά που νόμιζα. Εκεί μπορείς να κάτσεις στην καφετέρια να χαζέψεις τη ραχοκοκαλιά του δράκου και τον πύργο λόγχη.

Ξαναβλέποντας με νέα ματιά

Η έκθεση αρχίζει να τελειώνει με ένα γκρι installation σαν σιδερένια κουρτίνα.
Είναι γκρι και απλό γιατί το γκρι είναι χρώμα ακίνητο. Μετά από όλα όσα είδες, χρειάζεται να ξεκουραστεί το μάτι σου και το μυαλό σου να κάνει λίγο χώρο.

Και τότε καθώς άκουγα κουρασμένη στα ακουστικά νομίζοντας ότι τελειώσαμε, χρειάστηκε να το ξαναβάλω για να καταλάβω κάτι που άκουσα, αλλά δεν έπιασα με την πρώτη.

Η ξενάγηση έλεγε ότι από το 2021, στα πλαίσια της πρωτοβουλίας “Diversity with new eyes” στην Casa Batllo εργάζονται 100 άτομα στο φάσμα της νευροδιαφορετικότητας (Neurodivergent). Η Casa Batllo συνεργάστηκε με την οργάνωση Specialisterne και το 2025, το μουσείο βραβεύτηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Πολιτιστικής Κληρονομιάς / Europa Nostra στην κατηγορία “Συμμετοχή Πολιτών και Ευαισθητοποίηση”.

Κάθισα σε έναν πάγκο και προσπαθούσα να επεξεργαστώ την πληροφορία. Το μυαλό μου ανέτρεξε σε όλες τις αλληλεπιδράσεις που είχα μέσα στο κτίριο. Στους ανθρώπους που μας κρατούσαν σε σειρά, αυτούς που ρώτησα κάτι, σε εκείνους στο ταμείο. Και δεν βρήκα κάτι διαφορετικό από οποιαδήποτε άλλη εξυπηρέτηση είχα στη Βαρκελώνη.
Και όπως καθόμουν, το μάτι μου έπεσε στον ατάραχο φύλακα. Παρατήρησα το πόδι του να κάνει μικρές επαναλαμβανόμενες κινήσεις, κάτι που συναντάται ως τρόπος αυτορύθμισης άγχους.

Στην Casa Batllo είδα εργαζόμενους μέσα σε μια λαοθάλασσα από τουρίστες, οι οποίοι στεκόταν όπου έβρισκαν, ρωτούσαν ό,τι τους ερχόταν, κολλούσαν για ώρα, ήθελαν να ξεφύγουν λίγο από την ουρά και να δουν και εκεί που έλεγε απαγορεύεται. Κάποιοι είχαν μέχρι και τσάντες με αλλαξιές για τις σωστές φωτογραφίες.
Και τους θαύμασα τους εργαζόμενους. Δύσκολη δουλειά με όποιον τρόπο και αν λειτουργούν οι συνάψεις του μυαλού σου, όποιες ευαισθησίες και αν έχεις.

Ο όρος νευροδιαφορετικότητα περιγράφει ως φυσιολογική και όχι παθολογική, την ποικιλομορφία στον τρόπο σκέψης, μάθησης και συμπεριφοράς ανθρώπων με ΔΕΠΥ, αυτισμό ή άλλες νευροαναπτυξιακές διαφορές. Ο όρος φάσμα αναγνωρίζει ότι τα άτομα αυτά δεν έχουν όλα τα ίδια χαρακτηριστικά, ούτε στον ίδιο βαθμό. Όπως άλλωστε, ισχύει για όλους τους ανθρώπους και τα χαρακτηριστικά τους.

Πληροφορία | Στην Ελλάδα το σούπερ μάρκετ Θανόπουλος, έχει ξεκινήσει μια πρωτοβουλία στο κατάστημα της Κηφισιάς, έτσι ώστε να δημιουργήσει προσβασιμότητα σε άτομα στο φάσμα του αυτισμού.

Στο μυαλό του Γκαουντί

Η επίσκεψη μας στην Casa Batllo, τελείωσε σε ένα δωμάτιο με προβολές (immersive experience) προσπαθώντας να σε ξεναγήσει στο μυαλό του Gaudi. Πώς λειτουργούσε, πώς έτρεχε, πώς συνέδεε. Μια έντονη, ζαλιστική εμπειρία που δεν προτεινόταν σε ανθρώπους με επιληψία, εγώ θα προσθέσω ακόμη και με απλή ζαλάδα.

Κάθισα στο πάτωμα και αφέθηκα σε αυτό το τρελό roller coaster ιδεών και εικόνων.

Και θυμήθηκα πολλούς διάσημους και ιδιοφυείς που ανήκουν ή πιθανολογείται ότι ανήκουν σε κάποια κατηγορία νευροδιαφορετικότητας.

Υπάρχουν άνθρωποι με έναν διαφορετικό τρόπο επεξεργασίας ερεθισμάτων και σκέψης, ο οποίος εκτός από απλά διαφορετικός, μπορεί να γίνει και διεισδυτικός, πρωτοποριακός ή δημιουργικός. Ωστόσο, επειδή δεν ταιριάζουν στα κοινωνικά πρότυπα, συχνά βρίσκονται στο περιθώριο.

Όλοι οι άνθρωποι έχουμε μοναδικούς τρόπους σκέψης και αντίληψης. Θα ήταν τόσο απλό να αποδεχτούμε ότι κανείς μας δεν είναι ίδιος και ότι ο καθένας από εμάς προσφέρει με τον δικό του τρόπο. Άλλωστε δεν ταιριάζουν όλοι για όλα.

Βρισκόμαστε σε μια φάση όπου οι κοινωνικοί κανόνες της ζωής μοιάζει να είναι σε μεγάλη μετάβαση. Συνεπώς τι είναι τυπικό και τι είναι διαφορετικό γίνεται και αυτό κάπως σχετικό, γιατί όλα μια σύμβαση είναι. Και εμείς όλοι ένα παζλ, όχι απλά μπαμπούσκες.

Πόσο διαφορετικό ήταν το μυαλό του Γκαουντί!
Πόσο θα είχε ξοδευτεί προσπαθώντας να παριστάνει αυτό που οριζόταν φυσιολογικό!
Πόσα θα είχαμε χάσει εμείς!